Ομιλία στην Εκδήλωση Αναγόρευσης του Δ. Τσάτσου σε Επίτιμο Διδάκτορα της Σχολής Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Κύριε Πρόεδρε της Βουλής, αγαπητέ φίλε Δημήτρη Σιούφα, Κύριοι Υπουργοί, αγαπητοί συνάδελφοι στο Ελληνικό Κοινοβούλιο, κύριε Νομάρχα, κύριοι Δήμαρχοι, κύριοι εκπρόσωποι των Ενόπλων Δυνάμεων, κύριοι Πρυτάνεις και Καθηγητές των Ανωτάτων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων, κυρίες και κύριοι, αποτελεί για μένα μια ιδιαίτερη τιμή η πρόσκληση του Τμήματος Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής και του Προέδρου, Καθηγητή κ. Παπαθεοδώρου, να συμμετάσχω στη σημερινή πολύ σημαντική εκδήλωση που οργανώνει το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου εδώ στην πόλη μας, στην πόλη της Κορίνθου για έναν μεγάλο Έλληνα, για τον καθηγητή, για το δάσκαλό μας Δημήτρη Τσάτσο.

Δεν αποτελεί κυρίες και κύριοι, παρά κοινοτοπία η διαπίστωση, ότι ο Δημήτρης Τσάτσος εκφράζει ταυτόχρονα τον αυθεντικό δάσκαλο, τον συνειδητοποιημένο αγωνιστή, το επιφανή Συνταγματολόγο, τον ενεργό πολίτη, τον δημοκρατικό διανοούμενο, τον παθιασμένο Ευρωπαίο, τον υπέρμαχο της συμμετοχικής δημοκρατίας.

Είναι σίγουρο, ότι η παρουσίαση της πολυσχιδούς δράσης του, η ανάλυση του πλούσιου έργου του, καθώς και η προσπάθεια ερμηνείας της αναλυτικής σκέψης του, δεν είναι δυνατόν να χωρέσουν σε μια εισήγηση κάποιων λεπτών.

Συνεπώς η πολυπλοκότητα και το πολυσύνθετο της προσωπικότητας, αλλά και ο χαρακτήρας της αποψινής εκδήλωσης εκ των πραγμάτων οριοθετούν το πλαίσιο αναφοράς στο Δημήτρη Τσάτσο.

Η αποψινή εκδήλωση, κυρίες και κύριοι, στο πανεπιστήμιο Πελοποννήσου μου δίνει το έναυσμα να ξεκινήσω την παρουσίασή μου από το δάσκαλο Δημήτρη Τσάτσο. Το πρωταρχικό ερώτημα που τίθεται εν προκειμένω το δανείζομαι από τον ίδιο τον Δημήτρη Τσάτσο. Διερωτάται ο ίδιος, «πώς οφείλω άραγε να δω το λειτούργημά μου ως ακαδημαϊκός δάσκαλος, τι προσδοκά από εμένα μια δημοκρατία, όπου ο πολιτικός λόγος συνεπάγεται επιστημονική ευθύνη και ο επιστημονικός λόγους πολιτική ευθύνη; Να διαμορφώνω επιστήμονες που θα γνωρίζουν μόνο να στηρίζουν τη συγκεκριμένη δημοκρατική πολιτεία, επιστήμονες δηλαδή που να υιοθετούν την πρωταρχικότητα της επιστήμης ή επιστήμονες που θα είναι εξοπλισμένοι με τη γνώση, το ήθος και την ελευθερία να επιλέγουν οι ίδιοι τη στάση τους απέναντι στην πολιτεία;»

Να, λοιπόν, που η ίδια η σκέψη του Δημήτρη Τσάτσου για το λειτούργημα του δασκάλου εμπεριέχει μια επαναστατική, μια ανατρεπτική διάθεση ενάντια στις εύκολες, στις αβαθείς θέσεις που χαρακτηρίζουν ένα σημαντικό κομμάτι της κοινωνίας, αλλά και της εκπαιδευτικής μας κοινότητας.

Ο ιδανικός δάσκαλος του Δημήτρη Τσάτσου δρα πρωταρχικά ως πολίτης, δηλαδή ως θεμελιώδης υποκείμενο της δημοκρατίας, σύμφωνα με τη δική του ορολογία στο πλαίσιο μιας συμμετοχικής δημοκρατικής πολιτείας. Υπ’ αυτό το πρίσμα η επιστημονική γνώση δεν μπορεί να νοηθεί ως μονοσήμαντη, ξερή, άγονη γνώση, αφού ουσιαστικά οφείλει να καταστεί κεντρικός μοχλός για την εμβάθυνση της πολιτικής σκέψης, για την ενεργό συμμετοχή στα πολιτικά δρώμενα και εν τέλει για ένα δυναμικό αγώνα υπέρ μιας διαρκούς αναβάθμισης της δημοκρατικής πολιτείας.

Είναι, λοιπόν, προφανές πως κανείς δεν μπορεί να μιλήσει για τον ακαδημαϊκό Τσάτσο, για το δάσκαλο Τσάτσο χωρίς να αναφερθείς στον πολιτικό, στο διανοούμενο, στον Ευρωπαίο.

Υπάρχουν, κυρίες και κύριοι, κατά την άποψή μου τρία τουλάχιστον πεδία στοχασμού που περιγράφουν με τον πλέον διαυγή τρόπο τη δυναμική διάρθρωση της διαλεκτικής σχέσης δασκάλου και δημοκρατίας στη σκέψη του Δημήτρη Τσάτσου.

Πρώτο πεδίο η δημιουργική αμφισβήτηση. Σε ένα πρώτο επίπεδο ανάλυσης η διαλεκτική παιδείας και πολίτη – πολιτείας διαμεσολαβείτε κατά τον Δημήτρη Τσάτσο από την έννοια της αμφισβήτησης. Προσοχή όμως για το Δημήτρη Τσάτσο η έννοια της αμφισβήτησης έχει πολιτικό περιεχόμενο και προσδιορίζει μια δυναμική πολιτική πρακτική, αφού εμπεριέχει και ένα στοιχείο ασυμβίβαστου, είναι η άρνηση μιας εγκυρότητας είτε αυτή η εγκυρότητα είναι κοινωνική, είτε ηθική, είτε γνωσιοθεωρητική.

Κατά συνέπεια η αμφισβήτηση εκλαμβάνεται ως μια πρακτική ανατροπών των πολιτικών βεβαιοτήτων και των κατεστημένων κοινωνικών αντιλήψεων, ακριβώς επειδή πολιτική σημαίνει συμμετοχή, σημαίνει αμφισβήτηση, το κοινωνικό κατεστημένο, οι λίγοι με την πολύ δύναμη προσπαθεί να εκτοπίσει την πολιτεία από τους καίριους, τους επικίνδυνους χώρους, από την παιδεία, από το στρατό, από την Εκκλησία, από την οικονομία και έτσι εξασφαλίζεται στους χώρους αυτούς μια πολιτική των λίγων και των δυνατών, γράφει προειδοποιώντας κάπου ο Δημήτρης Τσάτσος.

Είναι ακριβώς αυτή η εμμονή στη διαλεκτική σχέση μεταξύ της κοινωνικής συμμετοχής, τα πολιτικά δρώμενα και της εκπαίδευσης, που επηρέασε βαθύτατα την ίδια του την οντότητα ως δασκάλου. Γράφει ο ίδιος: «Τυχαίνει να είμαι δάσκαλος και να διδάσκω μέσα σε μια πολιτεία που αμφισβητώ. Δεν αμφισβητώ την πολιτεία ως πολιτεία, αμφισβητώ συγκεκριμένες ιδεολογικές της λειτουργίες. Δεν αμφισβητώ τα οικοσυστήματα της πολιτείας, κόμματα, συνδικάτα, εκκλησία, στρατός, τη διαστροφή του νοήματός τους στη συγκεκριμένη τους πρακτική αμφισβητώ. Νομίζω πάντως πως η αποστολή της διδασκαλίας δεν είναι η αναπαραγωγή ομοιωμάτων μας, είναι ο εξοπλισμός του διδασκόμενου με τα μέσα για να γίνει αυτοδύναμος αμφισβητίας. Και αν το θέλει και αν το λέει η καρδιά του και αν το θέλει φυσικά η ιστορία, γιατί όχι, να γίνει επαναστάτης.»

Ο δάσκαλος όμως είναι δύσκολο να καταστεί επαναστάτης στο χώρο της εκπαίδευσης αν προηγουμένως δεν έχει περάσει από τη βάσανο της αυτοκάθαρσης, από τη διαδικασία των προσωπικών ανατροπών.

Δεν είναι τυχαίο το γεγονός, ότι ο Δημήτρης Τσάτσος υποστηρίζει. Ο άνθρωπος γεννιέται με ρίζες, αποκτά όμως και τη δική του συνείδηση, πολλές φορές οι ρίζες από τις οποίες κανείς προέρχεται συγκρούονται με τη συνείδησή του. Το προκαθορισμένο με το υποκείμενο σε αυτοκαθορισμό, αλλά η ρίζα είναι μόνο τότε έντιμη υπόθεση όταν υποχωρεί μπροστά στη συνείδηση, την όποια συνείδηση.

Συνεπώς οι επιλογές, οι ανατροπές, οι δράσεις δεν μπορούν να προαχθούν στο επίπεδο της κοινωνίας και της πολιτικής αν προηγουμένως δεν έχουν κατοχυρωθεί στη σφαίρα της συνείδησης του υποκειμένου.

Δεύτερο πεδίο. Δημοκρατία του πανεπιστημίου και το πανεπιστήμιο της δημοκρατίας. Το πανεπιστήμιο για το Δημήτρη Τσάτσο είναι ναός της γνώσης. Η γνώση ωστόσο παράγεται, αναπαράγεται και προωθείται από συγκεκριμένους φορείς, τους δασκάλους. Ο δάσκαλος του Δημήτρη Τσάτσου δεν αποτελεί ένα παθητικό φορέα αναμετάδοσης, αλλά μια ενεργό πηγή σκέψης που δρα μέσα σε ένα πλαίσιο συγκεκριμένων υποχρεώσεων, όπως μεταξύ των άλλων είναι και οι ακόλουθες:

Η επισήμανση του διδάσκοντα προς τους διδασκόμενους, ότι η επιστημονική γνώση δεν διεκδικεί την απόλυτη αλήθεια.
Δεύτερον, ο επιστημονικός λόγος δεν μπορεί να είναι πολιτικά και ιδεολογικά απονευρωμένος και ουδέτερος. Και
Τρίτον, η γνώση δεν στοχεύει στην παραγωγή τεχνοκρατών, αλλά πρωτίστως στη δημιουργία σκεπτόμενων συνειδητών πολιτών.

Ήταν ακριβώς αυτό το πλαίσιο αρχών και προϋποθέσεων που επηρέασε καθοριστικά την ίδια την πορεία του Δημήτρη Τσάτσου στο χώρο του πανεπιστημίου. Μπορεί κανείς να αναφέρει χαρακτηριστικά τρία κύρια μέτωπα σύγκρουσης στον πανεπιστημιακό χώρου του Δημήτρη Τσάτσου.

Το 1974 γνωρίζουμε οι παλιότεροι από εμάς ως Υφυπουργός Παιδείας προχώρησε αποφασιστικά στην κάθαρση και στον εκδημοκρατισμό της ανωτάτης παιδείας.

Δεύτερον, μια στρεβλή ωστόσο άποψη περί του πανεπιστημιακού εκδημοκρατισμού μπορεί να δημιουργήσει νέα στεγανά διαπλοκής στον πανεπιστημιακό χώρο και να οδηγήσει στο αντιπανεπιστημιακό πανεπιστήμιο, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ίδιος.

Είναι αυτό το μοντέλο το οποίο μάχεται ο Δημήτρης Τσάτσος και το οποίο μεταξύ των άλλων δημιουργείται ως αποτέλεσμα διαπλοκής του κομματισμού και των συμφερόντων του πανεπιστημιακού κατεστημένου. Για το Δημήτρη Τσάτσο η διαφορά είναι καταλυτική, το κόμμα είναι το συστατικό στοιχείο λειτουργίας της δημοκρατίας, που στην ιδανική μορφή της, όπως την προτείνει ο ίδιος είναι συμμετοχική.

Ο κομματισμός αντίθετα εμφανίζεται ως τάση αυτονόμησης και επαγγελματοποίησης της πολιτικής δράσης, πρακτικών δηλαδή που τείνουν να καταστήσουν την πολιτική, όπως λέει ο ίδιος, μια απόκρυφη διαδικασία που δεν αφήνει πολλά περιθώρια ελεύθερης διαμόρφωσης της πολιτικής βούλησης του πολίτη.

Τέλος το τρίτο μέτωπο είναι αυτό ενάντια στην καθηγητική αυθεντία, που εκφράζεται αλαζονικά από την επίδειξη της απόλυτης γνώσης, που προωθείται από ένα κατεστημένο με εμφανή στόχο την κοινωνική του αναπαραγωγή.

Στο θέμα αυτό επειδή αναγνωρίζει τις επιπτώσεις του στην κοινωνία ο Δημήτρης Τσάτσος είναι αυστηρός, σχεδόν άτεγκτος. Αρνούμαι το φαρισαϊκό λογιοτατισμό που για να καλύψει την πνευματική του κενότητα κατασκεύασε τους μύθους περί απόλυτης εγκυρότητας, περί της από καθ’ έδρας διδασκαλίας, περί της κρατούσας ή της πλέον έγκυρης άποψης περί των απαγορευμένων απόψεων.

Αρνούμαι δηλαδή κάθε μορφή παραμόρφωσης της έννοιας του επιστημονικού λόγου που οργάνωναν και οργανώνουν οι λίγοι με την πολύ δύναμη και που γεννά την κρίση του επιστημονικού λόγου, πιο σωστά την αναίρεσή του.

Αντίθετα το μοντέλο του δασκάλου που ευαγγελίζεται ο Δημήτρης Τσάτσος βρίσκεται στην αντίπερα όχθη, σ’ αυτό ο δάσκαλος από διδάσκων καθίσταται διδασκόμενος. Είναι ακριβώς αυτή η σχέση που δεν προάγει τη γνώση ως αυτοσκοπό, αλλά τη γνώση ως μέσο πνευματικής καλλιέργειας και κυρίως ως μοχλό κατοχύρωσης της ενεργού συμμετοχικής δημοκρατίας.

Είναι, λοιπόν, προφανές κυρίες και κύριοι, ότι στους στοχασμούς του Δημήτρη Τσάτσου το πανεπιστήμιο πέρα από ναός της γνώσης είναι και χώρος παραγωγής ενεργών πολιτών, που θα συντελέσουν στην περαιτέρω ισχυροποίηση της δημοκρατικής πολιτείας.

Και ένα τρίτο πεδίο είναι η αγωνιώδης του προσπάθεια για να προσδιορίσει τη νέα Ευρώπη. Το πεδίο δηλαδή που η συνθετική πολιτική και επιστημονική σκέψη του Δημήτρη Τσάτσου έχει διακριθεί ιδιαίτερα, είναι δηλαδή αυτό το πεδίο της οικοδόμησης της ενοποιημένης Ευρώπης.

Στο συγκεκριμένο τομέα ο δάσκαλος εμφανίζει κατά την άποψή μου μια τρισυπόστατη δράση: Κατ’ αρχήν με την ιδιότητά του ως Συνταγματολόγου, ο αναλυτής, ο θεωρητικός του Συνταγματικού Δικαίου έχει αφήσει την σφραγίδα του στα πολιτικά και θεσμικά τεκταινόμενα της Ένωσης όχι μόνο μέσω των πλούσιων απόψεων που εκφράζει ανελλιπώς, αλλά και μέσα από τις δημιουργικές του παρεμβάσεις στη διαδικασία διαμόρφωσης των Ευρωπαϊκών συνθηκών.

Ως δραστήριος πολιτικός, Ευρωβουλευτής για πολλά χρόνια, διακρίθηκε επίσης για τη μεθοδολογική αυστηρότητα των προσεγγίσεών του, τη βαθιά δημοκρατική του ευαισθησία, το εποικοδομητικό του όραμα για την Ευρώπη.

Τρίτον, ως παθιασμένος ευρωπαϊστής για να χρησιμοποιήσω και για να θυμηθώ μια πετυχημένη έκφραση που είχε χρησιμοποιήσει για το Δημήτρη Τσάτσο ο Τζώρτζιο Ναπολιτάνο, σημερινός Πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας και ιστορικό στέλεχος της Ιταλικής Αριστεράς.

Πράγματι ο Δημήτρης Τσάτσος είναι ο άνθρωπος που έχει παλέψει με όλες του τις δυνάμεις για την ευρωπαϊκή ενοποίηση. Όμως και σ’ αυτό το επίπεδο είναι απόλυτα συνεπής με τις βαθιές περί δημοκρατίας αντιλήψεις του. Η αγωνία του για την ιστορική πορεία της Ευρώπης δεν τον καθιστά ευάλωτο, δεν τον οδηγεί σε συμβιβασμούς, δεν ανατρέπει τις φιλοδοξίες του για το μέλλον της Ένωσης, αντίθετα τον καθιστά ακόμα πιο ώριμο, ακόμα πιο μαχητικό, ακόμα πιο δημιουργικό.

Ο Δημήτρης Τσάτσος πάντα πιστός, αυστηρός και διαυγής στις διδαχές του επαναστάτη δασκάλου αρνείται να εμπλακεί στην υφιστάμενη σύγκρουση, στην υφιστάμενη διελκυστίνδα μεταξύ των φιλευρωπαϊστών που προβάλουν ως κύριο αίτημά τους την Ομοσπονδιακή συγκρότησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Και από την άλλη πλευρά των ευρωσκεπτικιστών που προτείνουν τη διακυβερνητική συνεργασία αναδεικνύοντας από την πλευρά του έναν τρίτο αυτόνομο δρόμο, αυτόν της ευρωπαϊκής συμπολιτείας.

Το επίκεντρο του προβληματισμού του εντοπίζεται στην αγωνιώδη άποψή του να κατοχυρωθεί η ευρωπαϊκή ενοποιητική διαδικασία στη βάση μιας διττής νομιμοποίησης. Υποστηρίζει ο Δημήτρης Τσάτσος, είναι η διπλή η ιδιοσυστασία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως ιστορικού χώρου:

Η μια συνιστώσα της είναι εκείνη της πολιτιστικής ομοιογένειας και των κοινών ιστορικών δεδομένων που υπαγορεύει και την ενοποιητική διαδικασία. Η άλλη συνιστώσα είναι εκείνη της Ευρώπης που γέννησε το κρατικό φαινόμενο, δηλαδή την έννοια του κράτους ως δεσμικής αποκρυστάλλωσης των εθνικών πολιτισμών. Γι’ αυτό ακριβώς η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να νοηθεί τόσο ως Ένωση κρατών, όσο και ως Ένωση λαών.

Υπ’ αυτή την οπτική η ευρωπαϊκή συμπολιτεία προωθεί ένα νέο μοντέλο θεσμικής ολοκλήρωσης στο επίκεντρο του οποίου συνυπάρχουν αρμονικά και συνδέονται διαλεκτικά το ευρωπαϊκό με το εθνικό. Η κοινή πολιτιστική ιστορία της Ευρώπης, αλλά και οι ιδιαιτερότητες των ευρωπαϊκών κρατών – εθνών, η κρατική οντότητα και η πολιτική δράση των ευρωπαϊκών κοινωνικών σχηματισμών, των ευρωπαϊκών λαών.

Για μια ακόμη φορά ο Δημήτρης Τσάτσος επιλέγει ένα θεμελιώδες πεδίο πολιτικού προβληματισμού, όπως αυτό της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης για να εκφράσει τη βαθιά, αναλυτική του σκέψη για την εμβάθυνση, την επέκταση και την αναβάθμιση της δημοκρατικής πολιτείας και εν προκειμένω και κατά αντιστοιχία της ευρωπαϊκής συμπολιτείας.

Να, λοιπόν, που μέσα από την πολύ σύντομη ανάλυση, διερεύνηση της σκέψης και της δράσης του Δημήτρη Τσάτσου ανακαλύπτουμε έναν πρωτοφανή πλούτο θέσεων που συνδέουν, όπως σας είπα, τον πολίτη, τον διανοούμενο, το δάσκαλο με τον απόλυτο εκφραστή της συμμετοχικής δημοκρατίας και της ουσιαστικής λαϊκής κυριαρχίας.

Επιτρέψτε μου, κυρίες και κύριοι, τελειώνοντας να χρησιμοποιήσω και πάλι έναν από τους στοχασμούς του Δημήτρη Τσάτσου που αναδεικνύουν ακριβώς το πλαίσιο των γόνιμων προβληματισμών, την εμβέλεια των πολιτικών οραμάτων, αλλά και τη βαθιά πίστη προς τα δημοκρατικά ιδεώδη που χαρακτηρίζουν τον δάσκαλό μας που τιμούμε απόψε.

Ονειρεύομαι άραγε μια πολιτεία που προϋποθέτει και άρα παράγει εκπαιδευόμενους νομοταγείς της ή μια πολιτεία που διασφαλίζει την ελευθερία της αμφισβήτησής της, δηλαδή παράγει και αμφισβητίες; Ονειρεύομαι άραγε μια πολιτεία που επιβιώνει με την αποσιώπηση της κριτικής που της ασκείται ή εκείνη που κερδίζει την πολιτικής της αξιοπιστία με την ελευθερία προβολής των κριτικών πολιτικών της, ακόμα και των αρνητών της;

Ομολογώ πίστη σε μια πολιτεία στην οποία δικαίωμα συμμετοχής έχουν ακόμα και οι αρνητές της. Είχα πάντα ως ιδανικό πρότυπο τον ακαδημαϊκό δάσκαλο που θεωρεί ως τη μεγαλύτερη καταξίωσή του τη συγκλονιστική στιγμή κατά την οποία αντέχει να αισθανθεί μαθητής των μαθητών, αναγνωρίζοντας έτσι έμπρακτα τη σχετικότητα του επιστημονικού λόγου.

Σας ευχαριστώ πολύ.